پیش‌ از آنکه‌ به‌ آسیب‌شناسی‌ حکومت‌ اسلامی‌ در ابعاد مختلف‌ از دیدگاه‌ امام‌ علی(ع) بپردازیم، تذکر چند نکته‌ ضروری‌ به‌ نظر می‌رسد. نکته‌ نخست‌ آن‌ است‌ که‌ در کلامی‌ از امام(ع) علل‌ زوال‌ حکومت‌ در چند عامل‌ فهرست‌ شده، و در کلامی‌ دیگر عواملی‌ دیگر نیز افزوده‌ شده‌ است

اندیشه‌ و افکار سیاسی‌ شامل‌ تمام‌ آرا، اصول‌ و منشورها، نظریه‌ها، و فرضیه‌هایی‌ است‌ که‌ در مفهوم‌ عملکرد سیاسی، روش‌ سیاسی، انگیزه‌ سیاسی، اقتدار سیاسی، دانش‌ سیاسی، و سازمان‌دهی‌ سیاسی‌ منظور می‌باشد

مقصود از وحدت‌ اسلامی، وحدت‌ امت‌ اسلام‌ است‌ که‌ خداوند فرمود: «ان‌ هذه‌ امتکم‌ امة‌ واحدة‌ و انا ربکم‌ فاعبدون»(1) (انبیأ / 92) همانا این‌ امت‌ شما امت‌ واحده‌ است

استضعاف‌ و استکبار از باب‌ استفعال‌ است، استضعاف‌ در لغت‌ با مشتقات‌ مختلف‌ آن‌ در معانی، ناتوانی، ناتوان‌ اعم‌ از جسمی‌ و نظری‌ و فکری‌ استعمال‌ شده‌ است

امام‌ علی(ع)، معیارهای‌ عدالت‌ را نیک‌ شناخت، و با ژرفترین‌ واژه‌ها و جمله‌ها آن‌ را بازگفت، و در عینیت‌ زندگیِ‌ خویش‌ - با همة‌ فراز و نشیبها - آن‌ را به‌ پیدایی‌ آورد